Bilim Tarihi Anabilim Dalı

Akademik Kadro

Prof. Dr. Remzi Demir (Başkan)
Prof. Dr. Melek Dosay Gökdoğan
Doç. Dr. İnan Kalaycıoğulları
Yrd. Doç. Dr. Ömer Faik Anlı
Arş. Gör. Vural Başaran
Arş. Gör. Burak Can Serdar
Arş. Gör. Serpil Kaygın (ÖYP)
Arş. Gör. Selin Kara (ÖYP)

Genel Bilgi ve Tarihçe

Bilim Tarihi, sistemli pozitif bilgi olarak tanımlanan bilimin tarih içindeki gelişimini inceleyen ve açıklayan bir disiplindir. Bunu yaparken, kuramların çeşitli çağlarda ortaya çıkışını ve kabul edilişini, bilim adamlarının bilgiyi üretme biçimlerini ve bunun toplumsal etkilerini, bilimin felsefe, din ve sanat gibi diğer düşünsel etkinliklerle ilişkilerini, bilim ve teknoloji ilişkisini, gündelik hayatta bilimin yerini ve önemini sorgulayarak bilimi bütün yönleriyle tanıtmaya çalışır. Son yıllarda ortaya çıkan bilim sosyolojisi ve bilim psikolojisi konularıyla da bağlantılı olarak bilimin özellikleri irdelenir.

Bu alanı bağımsız bir disiplin olarak tasavvur eden ve önemini kavrayan ilk düşünür Fransız filozofu Auguste Comte’dur (1798- 1857). Amerikalı bilim tarihçisi George Sarton’un History of Science adlı eseriyle disiplinin tanımı, yöntemi ve içeriği belirlenmiş, bundan sonra bilim tarihi araştırmaları bu yönde gerçekleştirilmiştir. Türkiye’de akademik disiplin olarak bilim tarihini kuran Aydın Sayılı’yı, George Sarton yetiştirmiştir.

Ülkemizde akademik düzeydeki bilim tarihi araştırmalarının geçmişi 1950’li yıllara gitmektedir. 1942 yılında, Harvard Üniversitesi’nde Bilim Tarihi disiplininin kurucusu olan George Sarton’un yönetimi altında doktora eğitimini tamamlayan Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı (1913- 1993), Türkiye’ye döndükten sonra, 1943 yılında Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ne ilmî yardımcı olarak girdi. Sayılı’nın doktora tezi, “İslâm Dünyası’nda Bilim Kurumları” üzerineydi. 1955 yılında ise Bilim Tarihi Kürsüsü’nü kurarak bilim tarihi alanını tanıtmaya ve kurumsallaştırmaya başlamış, kısa süre içinde öğrenci yetiştirerek, onlarla birlikte ülkemizde bilim tarihi araştırmalarının belirli bir hedef doğrultusunda yürütülmesine öncülük etmiştir.

Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nde kurulmuş olan bu ilk Bilim Tarihi Kürsüsü’nde Sayılı’nın yönetiminde hazırlanan ilk doktora tezleri; Sevim Tekeli, “Nasîrüddîn, Takiyüddîn ve Tycho Brahe’nin Rasat Aletlerinin Mukayesesi” (1956) ve Esin Kâhya, “Şemseddîn İtâkî’nin Resimli Anatomi Kitabı” (1971).

Büyük önderimiz Atatürk, 1955 yılında Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde Bilim Tarihi Kürsüsü’nü kuran ve bilim tarihi araştırmalarını akademik düzeyde başlatan Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’yı ABD’de Harvard Üniversitesi’ne Bilim Tarihinde uzmanlaşması için gönderdiğinde, şöyle bir gerekçeyi temele almıştı: Türklerin siyasi ve askeri alanlardaki çalışmalarını belirlemeye yönelik yerleşik tarih anlayışı, onların bilim ve felsefe gibi yüksek düşünsel etkinliklerden uzak kaldıkları biçiminde bir inancın oluşmasına neden olmuştur. Oysaki tarih sahnesine çıktıkları ilk andan itibaren bu kadar büyük devlet ve imparatorluklar kurmuş ve dünyanın kaderinde rol oynamış olan bir toplumun, bunu sadece siyasi ve askeri başarılarla gerçekleştirmiş olması mümkün olamazdı. Nitekim Fârâbî gibi düşünürlerin felsefede, Mimar Sinan gibi bir sanatçının mimarideki başarıları bunun en yaygın bilinen kanıtlarıydı. Bu nedenle Türk tarihçilerinin öncelikli çalışma alanlarından birisi, Türklerin uygarlık tarihinde ve bu bağlamda bilim tarihine yapmış oldukları katkıları açık ve nesnel biçimde belirlemekti.

Sayılı ve öğrencileri bu hedef doğrultusunda çalışmalarını yürütmüşler ve daha önce bilinmeyen birçok başarıyı bilinenler tablosuna eklemeyi başarmışlardır. Anabilim Dalı’nın bundan sonraki hedefi de, öncelikle toplumumuzun bilime yaklaşımını belirlemeye ve bu yönde yapıcı katkılarda bulunmaya yönelik özgün bilim tarihi araştırmalarını sürdürmektir. Bunu yaparken, gelişmiş ülkelerin bilim tarihi gündemini ülkemiz koşullarına göre yerelleştirme maksadı da gözden kaçırılmamalıdır.

Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nın, belirtilen bu hedeflere göre, lisansüstü derslerinden bazıları şunlardır:

Modern Astronomi Kuramları
Bilim Tarihi Araştırmalarında Yöntem
Bilim Felsefesi
Osmanlı Türkçesi
Bilimsel Düşüncenin Evrimi
Ortaçağ İslâm Dünyasında Doğa Bilimleri

Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nda son yıllarda tamamlanmış doktora ve yüksek lisans tezleri:

Doktora Tezleri:

Bilal Yurtoğlu, “Keşfü’z-Zünûn ve Kâtip Çelebi’nin Bilim Anlayışı”, 2007.
Ali Rıza Tosun, “Hüseyin Rıfkı Tâmânî’nin Çalışmaları Işığında Öklid Geometrisi’nin Türkiye’ye Girişi”, 2007.
Günseli Naymansoy, “Türkiye’de Bilim Kadınları ve Bilimin Gelişimine Katkıları”, 2008.
İnan Kalaycıoğulları, “Cumhuriyet Dönemi’nde Türkiye’de Bilim”, 2009.

Yüksek Lisans Tezleri:

Çağlar Karaca, “İbn Haldun’un Mukaddime’sinde Toplumun Yasalarını Keşfeden Bir Düşünce Etkinliği Olarak Tarih”, 2011.
Ercan Salgar, “Pozitivist Felsefede Doğrulama Kavramının Yeri” 2011.
Harun Çakan, “Aristoteles’in Zooloji Eserlerinin ve Kemalüddin Demiri’nin Hayâtü’l-Hayevân Adlı Eserinin İçerik ve Yöntem Açısından Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi”, 2011.

Etkinliklerimizden Bazıları

    • “Cumhuriyet ve Bilim Kongresi”, 3-5 Mayıs 2007, Bilim ve Ütopya Kooperatifi, Ankara.
    • “Türkiye’de Bilim ve Kadın  Çalıştayı”, Türkiye’de Kadın Öncüler, 18-19 Ekim 2007, Eskişehir Anadolu Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi.
    • “Ölümünün 350. Yılında Katip Çelebi”, 10 Aralık 2007, Atatürk Kültür Merkezi, Ankara.
    •  “Osmanlı’da Matematik Kültürü”, 17 Nisan 2008, Anadolu Üniversitesi, Fen Fakültesi, Matematik Bölümü, Eskişehir.
    • “Osmanlılar Döneminde Bilim ve Felsefe Çalıştayı”, 28 Nisan 2008, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Eğitim Fakültesi.
    • “Ölümünün 15. Yılında Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı Paneli”, Cumhuriyetimizin Bilim ve Teknoloji Alanında Getirdiği Kazanımlar, 13 Ekim 2008, Atatürk Kültür Merkezi, Ankara.
    • Konferans, Prof. Dr. Mehmet Doğan, “Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Bilimsel Gelişmeler”, 24 Ekim 2008, DTCF, Ankara.
    • Türkiye’de Bilim ve Kadın Kongresi, 27-29 Nisan 2009, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
    • “Bilim Tarihi Çalıştayı”, 6 Haziran 2009, Ütopya Kültür Merkezi, Kazan, Ankara.
    • “Türkiye’de Bilim ve İktidar İlişkileri Çalıştayı”, 26 Aralık 2009, Bilim ve Ütopya Kooperatifi, Ankara.

Lisansüstü Derslerimizden Bazıları

    • Matematiksel Düşünce Tarihi (Doktora Dersi), Prof. Dr. Cem TEZER
    • Matematik Tarihi (Yüksek Lisans Dersi), Prof. Dr. Cem TEZER.
    • Kimya Tarihi (Doktora Dersi), Doç. Dr. Ayten KOÇ AYDIN
    • XIX. Yüzyılda Bilim (Kimya, Biyoloji) (Yüksek Lisans Dersi), Doç. Dr. Ayten KOÇ AYDIN.
    • Ortaçağ İslam Dünyasında Doğa Felsefesi (Doktora Dersi), Prof. Dr. Remzi DEMİR
    • Osmanlılar Döneminde Bilim ve Felsefe (Yüksek Lisans Dersi), Prof. Dr. Remzi DEMİR.
    • Bilim Felsefesi I (Doktora Dersi)
    • Modern Bilimin Öncüleri (Yüksek Lisans Dersi)
    • Modern Bilimin Doğuşu (Doktora Dersi), Prof. Dr. Melek DOSAY GÖKDOĞAN
    • Astronomi Tarihi (Yüksek Lisans Dersi), Prof. Dr. Melek DOSAY GÖKDOĞAN
    • 19. ve 20. Yüzyıllarda Bilim (Doktora Dersi), Doç. Dr. İnan KALAYCIOĞULLARI
    • Ekoloji Tarihi (Yüksek Lisans Dersi), Doç. Dr. İnan KALAYCIOĞULLARI